του συγγραφέα και δημοσιογράφου Χρήστου Η. Χαλαζιά
Το άρθρο δημοσιεύεται για πρώτη φορά στο ανεπίσημο portal των φοιτητών του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστήμιου.
Γιατί λοιπόν υπάρχει τόσο πλατιά διαδεδομένη η αντίληψη πως η παιδεία σήμερα περνάει κρίση; Πως να εξηγήσει κανείς το γεγονός ότι το εκπαιδευτικό σύστημα, που φαίνεται τόσο πετυχημένο από τη μια μεριά, προκαλεί τόσες αμφισβητήσεις από την άλλη;
Μια εξήγηση του παράδοξου είναι πως οι βελτιώσεις κατά την τελευταία εικοσαετία γέννησαν προσδοκίες για παραπέρα βελτιώσεις σε έκταση που το σύστημα δεν μπορεί ή δεν θέλει πια να ικανοποιήσει, με την ταχύτητα που εκείνες απαιτούνται. Πολλές φορές η κοινωνική δυσφορία και επανάσταση είναι προϊόν προόδου μάλλον παρά απουσίας της.
Μπορεί κανείς μάλιστα να ισχυρισθεί πως μόνο όταν οι άνθρωποι νιώσουν την δυνατότητα της βελτίωσης αρχίζουν να δυσανασχετούν για την κατάστασή τους και να επαναστατούν ενάντιά της. Με την επανάσταση δε, όπως λέει και ο Αλμπέρτ Καμύ «γεννιέται η συνειδητοποίηση» και με την συνειδητοποίηση έρχεται η αδημονία, «που αγγίζει όλα όσα οι άνθρωποι είχαν παλαιότερα δεχθεί και που είναι έτσι πάντα αναδρομική». Η αδημονία τούτη για πράγματα και καταστάσεις παλαιότερα αποδεκτές κάνει τον άνθρωπο να παρεξηγεί την βελτίωση στην κατάστασή του σαν οπισθοδρόμηση – μια και η βελτίωση σπάνια βαδίζει το ίδιο γοργά με την προσδοκία.
Η στιγμή αυτή, πάντως, είναι ακατάλληλη για δοκισοσιφισμούς γύρω από τα όσα μέχρι σήμερα πέτυχαν οι αγώνες για την παιδεία. Αντίθετα, η προσοχή πρέπει να συγκεντρωθεί στο πως θα θεραπευθούν οι αδυναμίες και οι αποτυχίες. Το κριτήριο της πετυχημένης λειτουργίας ενός θεσμού δεν είναι η βελτίωση του – παρ’ όλο ότι τούτο έχει σημασία – αλλά η ικανότητα του να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του παρόντος και τις επιταγές του μέλλοντος. Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα δεν μπορούν να θεωρηθούν σαν πετυχημένα, με βάση αυτό το κριτήριο. Επίσης διάλεξα τον όρο «θεσμός», γιατί πιστεύω πως η παιδεία είναι κάτι περισσότερο από το σχολείο ή το πανεπιστήμιο. Τα παιδιά και οι νέοι μαθαίνουν πράγματα έξω από το σχολείο, όπως και μέσα σε αυτό. Με τον ισχυρισμό τούτο δεν θέλω να μειώσω τα δημόσια σχολεία, που κατέχουν κεντρική και ενοποιητική θέση μέσα στην εκπαιδευτική κοινωνία. Θέλω απλώς να αποδώσω το αρμόζον βάρος σε όλα τα άλλα εκείνα στοιχεία που συνθέτουν τον θεσμό της παιδείας, όπως είναι η τηλεόραση, ο κινηματογράφος, η εφημερίδα, το περιοδικό, η εκκλησία, η κοινωνική εργασία, το μουσείο, η βιβλιοθήκη, οι ένοπλες δυνάμεις, η επαγγελματική κατάρτιση κ.α
Από τον Πλάτωνα μέχρι τον Ζαν Ζακ Ρουσσώ και τον Ντιούη, όλοι σχεδόν οι συγγραφείς θεωρούσαν ότι εκείνο που σε τελευταία ανάλυση μορφώνει τον άνθρωπο είναι η κοινωνία και η πολιτιστική κληρονομιά. Όμως η αντίληψη αυτή για την παιδεία είναι βασικά συγκεχυμένη. Αν την σπρώξει κανείς στην λογική της κατάληξης, θα βγάλει το αναγκαστικό συμπέρασμα πως η παιδεία γίνεται συνώνυμη με την «πολιτιστική αφομοίωση» - ο όρος που χρησιμοποιείται από τους ανθρωπολόγους για να δείξουν τους μύριους τρόπους με τους οποίους η κοινωνία και ο πολιτισμός διαμορφώνουν το άτομο.
Προσωπικά έχω μια κάπως στενότερη αντίληψη για την παιδεία. Την θεωρώ σαν μέσω για την θεληματική δημιουργία, επίκληση ή μετάδοση γνώσεων, μεθόδων, ικανοτήτων και κριτηρίων. Ο τονισμός του θεληματικού και σκόπιμου χαρακτήρα της παιδείας δεν σημαίνει άρνηση του γεγονότος πως οι μη σκόπιμες και θεληματικές επιδράσεις μπορεί να είναι ισχυρότερες. Σημαίνει απλώς πως ο άνθρωπος δεν μπορεί να εξαρτηθεί από την τυχαία μάθηση. Αν θέλουμε να υποχρεωνόμαστε να ξαναμαθαίνουμε τα πάντα μόνοι μας από την αρχή, πρέπει να μορφωνόμαστε – πράγμα που σημαίνει πως η μόρφωση μας δεν μπορεί παρά να είναι θεληματική και σκόπιμη, πέρα από τα κατεστημένα πανεπιστημιακά ιδρύματα και πέρα από τους κρατικούς θεσμούς.
Ο Χρήστος Η. Χαλαζιάς εργάζεται ως δημοσιογράφος από το 1979. Διατέλεσε διευθυντής του ελληνοαραβικού περιοδικού "Πολιτισμός" και των επιθεωρήσεων "Νέα Αριστερά","Τέχνες και Επιστήμες" ενώ εξέδωσε και το περιοδικό "Ελληνισμός". Έχει συγγράψει πληθώρα βιβλίων μεταξύ των οποίων "Ο ανθρωπισμός και η λίμπιντο του Φρόυντ", "Παλαιστίνη: το δράμα ενός λαού" (ιστορική έρευνα), "T.V.: έγκλημα ή επανάσταση;" "Κινηματογράφος: μια θεώρηση", "Το πολιτικό Ισλάμ", ενώ σύντομα αναμένεται να κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Παπαζήση το νέο του βιβλίο για την Παλαιστίνη.
|
